II wojna światowa odcisnęła tragiczne piętno na społeczeństwie polskim. Zbrodniczy terror okupanta niemieckiego i sowieckiego nie ominął również powiatu konińskiego. Terror ten związany był nie tylko z licznymi egzekucjami. Z terenów naszego powiatu zostali bowiem wyrwani młodzi mężczyźni, którzy z hasłem na ustach: ,,Bóg, Honor i Ojczyzna” często ginęli za odzyskanie niepodległości i suwerenności kraju.

Jednym z takich przykładów bezgranicznego oddania Ojczyźnie jest postać Henryka Władysława Łuczaka. Urodził się on 9 kwietnia 1913 roku w Koninie. W momencie wybuchu drugiej wojny światowej miał dwadzieścia sześć lat. Pewne jest, że brał udział w działaniach wojennych rozgrywanych w Polsce w 1939 roku, jednak trudno wskazać w jakim dokładnie oddziale służył. Po klęsce Francji przedostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie służył w 307 Dywizjonie Myśliwskim ,,Lwowskich Puchaczy’’ jako radioobserwator.

Dywizjon ten powstał 24 sierpnia 1940 roku w Blackpool. Z czasem stał się jedynym polskim dywizjonem myśliwskim nocnym. Od 1943 roku wykonywał zadania nad terenem okupowanej Europy, tzw. intruderkę i rendżerkę. Zadania te wymagały od załóg solidnego przygotowania do niskich lotów nocnych bez środków radiolokacyjnych.

Na podstawie zachowanej (obecnie przechowywanej w Muzeum Lotnictwa Polskiego w Krakowie) księgi lotów bojowych Henryka Łuczaka możemy dowiedzieć się, że w czasie służby w 307 dywizjonie walczył on na samolotach: Beaufighter MK-II (był to samolot dwusilnikowy, którego załogę stanowił pilot i radionawigator), Avro Anson (przeznaczony do szkolenia nawigatorów i strzelców pokładowych), De Haviland Mosquito MK-II (dwusilnikowy samolot drewnianej konstrukcji, uzbrojony był w 4 działka i 4 karabiny maszynowe).

Po wojnie porucznik Henryk Łuczak, zdając sobie sprawę że pokonanie hitlerowskich Niemiec nie przywróciło Polsce suwerenności, zdecydował się wyjechać do Stanów Zjednoczonych. Tam 7 października 1984 roku zmarł w San Mateo (California).

W hymnie 307 Dywizjonu Myśliwskiego możemy spotkać następujący tekst:

To nie jest ważne czy wrócimy
Krzyż dadzą czy postawią gdzieś
Byle do kraju i rodziny
Dotarła o zwycięstwie wieść.

Choć od śmierci bohaterskiego syna konińskiego miasta minęły już 33 lata, zachowały się po nim dokumenty poświadczające jego wielką odwagę i hart ducha. Niech tekst ten stanie się spełnieniem prośby wyrażonej przez wszystkich pilotów 307 dywizjonu w swoim hymnie, aby ,,(..) do kraju i rodziny dotarła o zwycięstwie wieść’’. Możemy być dumni z naszego lokalnego lotnika, który gotowy był oddać swoje młode życie abyśmy my dziś mogli żyć w wolnym i suwerennym kraju.

Bibliografia:
W. Król, Polskie dywizjony lotnicze w Wielkiej Brytanii 1940-1945, Warszawa 1976. Observer’s and AIR Gunner’s Flying LOG BOK Łuczak Henryk, [w:] http://www.muzeumlotnictwa.pl/index.php/digitalizacja/katalog/2584, 20.02.2017.
http://www.polishairforce.pl/dyw307hymn.html aktualizacja: 20.02.2017.
Zdjęcie pochodzi ze strony: http://www.polishairforce.pl/dyw307zdj.html

Pierwszym epizodem związanym z wybuchem wojny światowej stała się dla Konina już trochę zapomniana historia dzikich kaczek, które podczas nalotu 1 września uratowały miasto przed bombardowaniem. Samo miasto w pierwszych dniach wojny było świadkiem gehenny uciekającej na wschód ludności polskiej z zajmowanych przez wojska niemieckie zachodnich terenów Polski, jak również odchodzenia w stronę Bzury wojsk gen. Tadeusza Kutrzeby mających ochraniać Wielkopolskę. Jednak ze względu na niepomyślną sytuację w sąsiednich polskich armiach (przede wszystkim Armii Łódź), Armia Poznań była zmuszona ewakuować się z terenów Wielkopolski. 5 września miasto opuściły władze miejskie i powiatowe. W wyniku takiego obrotu spraw, mieszkańcy sami starali się opanować chaos, który groził wybuchem. 7 września zorganizowali Straż Obywatelską, której dowodzenie objął Mikołaj Gabryelewicz – kapelmistrz orkiestry strażackiej.

9 września odchodzące na wschód bataliony Obrony Narodowej wysadziły za sobą drewniany most na Warcie w Koninie. Tym samym zakończył się dla Konina okres obecności wojsk polskich podczas kampanii wrześniowej. Trzy dniu później, tj. 12 września, w okolicach Konina pojawiły się oddziały Werhmachtu. 14 września w godzinach porannych do miasta wjechała czołówka patrolu rozpoznawczego na motorach. Po nich do miasta wjechały oddziały zmotoryzowanej piechoty po prowizorycznej przeprawie, wybudowanej przez saperów.

Tym samym rozpoczął się okres okupacji hitlerowskiej, której pierwszym ponurym przykładem było rozstrzelanie 22 września 1939 roku na placu Wolności dwóch zakładników, za domniemany atak na niemieckiego żołnierza. Ofiarami tymi byli: członek Polskiej Organizacji Wojskowej z czasów I wojny światowej Aleksander Kurowski oraz kupiec żydowski Mordtke Słodki.

Krzysztof Żabierek

Bibliografia:

Frankiewicz K., Okupacyjne straty materialne powiatu konińskiego, ,,Ziemia konińska”, Konin 1972, t. III, s. 141-152.

Nawrocki S., Hitlerowska okupacja Wielkopolski w okresie zarządu wojskowego. Wrzesień – październik 1939, Poznań 1966.

Nawrocki S., Konin w okresie okupacji hitlerowskiej, ,,Rocznik Koniński, T.11, Konin 1997, s.109-139.

Serwański E., Wielkopolska w cieniu swastyki, Warszawa 1970.

Fotografie: ,,Przemarsz kolumny Wehrmachtu obok ratusza w Koninie” oraz ,,Rozstrzelanie Aleksandra Kurowskiego, restauratora, członka POW i Mordechaja Słodkiego kupca, na rynku w Koninie, 22 września 1939 r.” można znaleźć na poniższej stronie:

http://www.1wrzesnia39.pl/39p/teksty/8798,Wrzesien1939rwWielkopolsce.html

Bombardowany Konin

Region koniński wchodzący w pas działań Armii Poznań obejmował teren około 4840 km² zamieszkałych przez 436617 osób. Na terenie powiatu miała przebiegać główna linia obrony Armii Poznań prowadząca od Kruszwicy poprzez jezioro Gopło i Kanał Morzysławski od rzeki Warty z wysunięciem w rejon Konina i Turku. Samo miasto Konin miało wielkie znaczenie dla działań wojennych. Przebiegająca przez nie linia kolejowa łączyła Poznań z Warszawą. Tą drogą możliwa była ewakuacja w głąb kraju ludności i sprzętu z terenów Wielkopolski, jak również zaopatrzenia dla walczącej Armii Poznań.

Z tych właśnie powodów Lutwaffe już od pierwszego września wzięło sobie za cel unieszkodliwienie terenów dworca poprzez bombardowania mające na celu wprowadzenie chaosu na tyłach armii polskiej. W takich okolicznościach miasto mogło spodziewać się nalotów od pierwszych chwil walk. Jednak podczas pierwszego popołudniowego nalotu na Konin 1 września miasto zostało uratowane dzięki stadom dzikich kaczek. Żerujące na podmokłych pastwiskach niedaleko obecnej osady Konin ptaki na dźwięk nadlatujących samolotów bombowych wpadły w panikę i spłoszone poderwały się do ucieczki. Doprowadziło to do ucieczki niemieckich pilotów. Popołudniowe blaski słońca odbijające się w lśniącym opierzeniu kaczek spowodowały bowiem wrażenie wśród niemieckich pilotów wystrzałów z karabinów skierowanych w stronę samolotów, w wyniku czego 16 bomb przeznaczonych przede wszystkim na koniński dworzec zostało rzuconych na bagna błoni miejskich.

Niestety, co nie udało się pierwszego września nastąpiło kolejno trzeciego i piątego. W tych dniach niemieckie bombowce nurkujące Ju-87 zaatakowały okolice konińskiego dworca. Grupa niemieckich lotników, którą prawdopodobnie dowodził major Oskar Dinort dokonała nalotu przy użyciu bomb i broni pokładowej na teren dworca. Doskonała widoczność w tych dniach wykluczała możliwość pomyłki niemieckich pilotów. Konsekwencją tych bestialskich nalotów na obiekty cywilne była duża ilość ofiar śmiertelnych i straty materialne.

Krzysztof Żabierek

Źródło:
A. Sztudziński, Koniński wrzesień 1939 roku, ,, Ziemia Konińska”, Konin 1972, t. III, s. 92.
S. Nawrocki, Konin w kresie okupacji hitlerowskiej, „Rocznik Koniński”, 11/1997, s. 111.
W. Rezmer, Armia Poznań 1939, Warszawa 1992.
Dni klęski, dni chwały, wspomnienia Wielkopolan z Września 1939, pod red. E. Makowski, K. Młynarz, Poznań 1970.

Zdjęcie:
Bombardowanie stacji kolejowej 5.09.1939 {w;} Unsere Flieger über Polen. Vier Frontoffiziere Berichten , Berlin 1939.

W wyniku I wojny światowej Polska odzyskała niepodległość po 123 latach niewoli. Jednak za suwerenność i wolność miała zapłacić jeszcze wysoką cenę krwi swoich synów i córek. Rosja Radziecka, dążąc do podboju państw europejskich, przystąpiła w roku 1919 do konfrontacji z odrodzoną Rzeczpospolitą Polską. Po efektownej kampanii kijowskiej 1920 wojsko polskie zmuszone było do ustawicznego odwrotu aż pod bramy Warszawy. Tutaj, korzystając z nieporozumień w armii bolszewickiej, nastąpiło kontruderzenie znad Wieprza, które odwróciło losy wojny, doprowadzając bezpośrednio do uratowania Warszawy, a w dalszej perspektywie do podpisania pokoju w roku 1921 w Rydze.

Z terenów naszego powiatu bardzo wiele osób uczestniczyło w zmaganiach wojny polsko-bolszewickiej. Bardzo wiele z tych osób oddało swoje życie za Polskę. Pamięć o tych bohaterach była bardzo żywa w okresie II Rzeczpospolitej. Przejawem tego było wystawianie licznych tablic pamiątkowych i pomników. Jedną z takich tablic można spotkać na murach kościoła p.w. Marii Magdaleny w Sompolnie.

Tablica została ufundowana przez społeczeństwo Sompolna na 10. rocznicę Cudu nad Wisłą. Na górnej części tablicy znajduję się wyrzeźbiony Krzyż Virtuti Militarii. Na dolnej części znajduję się lista poległych mieszkańców Sompolna z lat 1918-1920.

W roku 1934 Wojskowe Biuro Historyczne wydało publikację, pt. Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920. Znajdują się w niej informacje o osobach z tablicy pamiątkowej w Sompolnie.

Mieszkańcy z okolic Sompolna brali udział w walkach obronnych m.in. w składzie V batalionu kolejowego. Został on utworzony we wrześniu 1919 roku z kompanii zajętej przy budowie kolejki Sompolno-Jabłonka, z 2 kompanii kolejowych Armii generała Hallera oraz kompanii kolejowej utworzonej przez dowództwo frontu Litewsko-Białoruskiego. Baon przeszedł całą wojnę polsko-bolszewicką, walcząc m.in. w czasie ofensywy na Kijów 1920 roku. W czasie odwrotu na linię Wisły został przerzucony na linię warszawa-Toruń, biorąc udział w obronie Włocławka (źródło: Dodatek Ilustrowany do ,, Żołnierza Wielkopolskiego”, 11.09.1922, R.3, nr. 21, s. 16-18).

Do osób, które prawdopodobnie zginęły podczas wojny z lat 1918-1921 należy również Jan Barc. Został on pochowany przy drewnianej kaplicy z roku 1732 pod wezwaniem św. Hieronima, którą okoliczna ludność nazywa kościółkiem na Puszczy. Na grobie ś.p. Jana Barca widnieje tabliczka z informacją, że jest on ofiarą wojny i zmarł w roku 1919.

W wielu domach zachowały się pamiątki z tamtego okresu. Najczęściej są to zdjęcia członków rodziny, którzy walczyli wówczas za Polskę. Tragiczne wydarzenia z czasów II wojny światowej przyćmiły dokonania tych dzielnych żołnierzy odradzającej się Polski. Warto jednak poszukać i odkryć tę, już trochę niestety zapomnianą, historię naszej Ojczyzny, w której mieli swój udział mieszkańcy naszej ziemi.

Krzysztof Żabierek

Bibliografia:
Dodatek Ilustrowany do ,, Żołnierza Wielkopolskiego” , 1922, R. III, nr.21.
,, Żołnierz Wielkopolski” 1924, R.5, nr.28.
Lista strat Wojska Polskiego. Polegli i zmarli w wojnach 1918-1920, Warszawa 1934.

Ilustracja:
Odznaka 5 Baonu Wojsk Kolejowych

„Bartosikowej Górze” zlokalizowano cmentarz dla Żydów z getta. Spoczywa tu ponad 290 osób. 22 kwietnia w tym miejscu odsłonięto pamiątkową tablicę przypominającą ,,,Mieszkańców getta ,,Czachulec” zmarłych i zamordowanych przez niemieckich okupantów w okresie 2 X 1941 – 31 VII 1942”.Ocaleni z zagłady: Jehuda Widawski (z prawej) i Leon Weintraub. Zdjęcie: Z.Nabzdyk

Obecny na uroczystości ks. biskup Edward Janiak, ordynariusz diecezji kaliskiej, przypomniał: ,,Człowiek został stworzony na podobieństwo Boże”. Przywołał fundamentalne zasady chrześcijaństwa: szacunek dla życia i godności człowieka. I podzielił się refleksją, że nikt nie każde zabijać.

***

Jehuda Widawski: ,,Kiedy Niemcy wkroczyli, zmieniła się pogoda – wszystko było na czarno…. Niemcy urządzili 1 000 gett w Polsce…Rabowali, mordowali…Był głód, chłód, męczeństwo”.

***

Alex Dancyg z Instytutu Jad Waszem (placówka ta bada i dokumentuje zagładę Żydów w czasie II wojny światowej) w sali Zespołu Szkół im. Marii Skłodowskiej- Curie w Kawęczynie podkreślił: ,,My nie wskrzesimy zmarłych, ale konieczna jest refleksja nad tym, co się stało”. Jak doszło do zagłady w środku Europy? Dlaczego oprawcami stali się najbardziej kulturalni ludzie? Wszak to z narodu niemieckiego byli najwybitniejsi filozofowie,.naukowcy, kompozytorzy. Jak to wyjaśnić młodym ludziom? ,,Na pewno nie wykrzyknikami i sloganami, ale znakami zapytania” – zaznaczył.

***

,,Nie ma narodu świętych” – stwierdził Alex Dancyg. Dodał: ,,Nikt z nas nie wie, jak by się zachował w tamtych czasach”. I podzielił się pesymistyczną refleksją: ,,Nienawiść, morderstwo jest bardziej sexy niż bycie dobrym człowiekiem”.

***

,,Nam jest ciężko, ale żyjemy, jesteśmy razem” – mówiła matka do Leona Weintrauba, pocieszając go w czasach getta w Łodzi. Ta matka zginęła w 1944 roku w Auschwitz. Członkowie rodziny spoczywają na terenie cmentarza na ,,Bartosikowej Górze”. Leon Weintraub opowiadał o nieludzkich czasach. Dziękował tym, dzięki którym pamięć o Polakach żydowskiego pochodzenia jest utrwalana na terenie gminy Kawęczyn.

***

Inicjatorami upamiętnienia tych miejsc byli lokalni pasjonaci historii: Anna Milewska i Paweł Janicki. A głównymi realizatorami władze samorządowe gminy Kawęczyn, z wójtem Janem Nowakiem, i Nadleśnictwo Turek, z nadleśniczym Danutą Lewandowską. Pomogło wiele osób i instytucji.

***

Jehuda Widawski wykopał mały dołek przy tablicy przypominającej mieszkańców getta ,,Chachulec”. Wysypał do niego wspólnie z rabinem ziemię z Jerozolimy.

Zbigniew Nabzdyk

12345►

Oprócz malarstwa o tematyce świeckiej Niewiadomski uprawiał również sztukę stricte sakralną. Jego największym dziełem w tym zakresie – jedynym całkowicie ukończonym – była polichromia wykonana w kościele farnym pod wezwaniem św. Bartłomieja w Koninie, mozolnie tworzona przez wiele lat, między 1904 a 1907 r. lub (według innych, chyba bardziej wiarygodnych danych) 1908 r. a 1910 r. Eligiusz przystąpił do tej pracy z prawdziwą pasją. Wcześniej w ,,Gońcu Porannym” zżymał się na ,,nieumiejętność, a nawet barbarzyństwo objawiające się w ozdabianiu naszych kościołów” – postanowił więc wziąć sprawy we własne ręce, i to dosłownie – czytamy w książce.

W ceremonii zapalenia znicza udział wzięły reprezentacje: II Liceum Ogólnokształcącego z dyrektorem Sławomirem Lorkiem, Towarzystwa Przyjaciół Konina z prezesem Piotrem Rybczyńskim, Oddziału PTTK w Koninie z prezesem Andrzejem Łąckim, szczególnie licznie rowerzyści z Sekcji Turystyki Rowerowej CIKLO Klubu Turystycznego PTTK w Koninie ze swoim guru Władysławem I Ciklo Wojtulewiczem, Sport Club Konin, Crazy Bike, Szkoły Podstawowej nr 11 w Koninie oraz osoby indywidualne z Konina, Goliny, Słupcy i okolic. Najmłodszą uczestniczką była Maja Wawrzyniak z Konina. Łącznie przybyło około 50 osób.

Następnie rowerzyści i automobiliści przemieścili się na teren dawnego cmentarza żydowskiego za parkiem im. Chopina, gdzie 10.11.1939 r. doszło do egzekucji 46 mieszkańców. I tutaj zapłonęły znicze na znak pamięci o niewinnych ofiarach terroru.
Autorzy zdjęć: Andrzej Łącki, Bogdan Rachuba, Wanda Gruszczyńska (+ tekst), Władysław Wojtulewicz

12►

Tablice zawierają krótką informację, w trzech językach: polskim, angielskim i hebrajskim, o następujacej treści: ,,Miejsce spoczynku ofiar getta ,,Czachulec”, które istniało na tym terenie między 20.10.1941 a 20.07.1942 roku. Przebywało w nim ponad 3,7 tys. Żydów z powiatu turkowskiego przed wywozem do obozu zagłady w Chełmnie n/Nerem”.

Z grona zebranych na uroczystości należy wymienić wójta gminy Kawęczyn Jana Nowaka, przewodniczącego RG Tadeusza Krupińskiego, nadleśniczynią Nadleśnictwa Turek Danutę Lewandowską, inicjatorów projektu z Anną Milewską-Inglot i delegacją z Gimnazjum w Kawęczynie, księdza Piotra Bamberskiego – proboszcza parafii Przespolew, na terenie której leży wspomniany cmentarz. Szczególnym uczestnikiem był dr Leon Weitraub, przedstawiciel Ocalonych, który przyleciał do Polski ze Szwecji. Jego rodzina spoczywa w czachuleckiej ziemi. On sam przeżył holocaust i obóz w Oświęcimiu.

Dr Weitraub w kilku zdaniach serdecznie podziękował władzom samorządowym podkreślając, że nie czynią tego na mocy odgórnych nakazów, lecz z autentycznej potrzeby serca: Nie jest to sztuczne ani wyuczone, ale jest to z serca płynąca potrzeba zrozumienia tej tragedii, która stała się udziałem sąsiadów. Sąsiadów, którzy tu żyli ściana w ścianę przez wiele lat. Może nie zawsze w zgodzie, ale obok siebie.

Wójt Jan Nowak zapewnił wszystkich obecnych, że miejsce, na którym znajdują się szczątki zmarłych i pomordowanych, zostanie otoczone opieką. Następnym etapem będzie wymurowanie pamiątkowej „Ściany Płaczu”. Zostaną na niej umieszczone nazwiska spoczywających tam Żydów. Wcześniej jednak teren zostanie zbadany z użyciem georadaru, co pozwoli uściślić granice cmentarza. Prace zakończą się prawdopodobnie w lipcu przyszłego roku.

Paweł Janicki